Tại hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam” do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tổ chức, các chuyên gia nêu rõ: EPR là một công cụ quan trọng thúc đẩy chuyển đổi mô hình quản lý chất thải truyền thống sang kinh tế tuần hoàn.

Trong đó trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với sản phẩm và bao bì được xem xét trong toàn bộ vòng đời, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu và tiêu dùng đến thu gom, tái chế sau sử dụng.

Tăng cường vai trò của khu vực tư nhân

Bà Francesca Nardini - Phó Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam đánh giá sự cần thiết xây dựng một hệ thống EPR có khả năng vận hành hiệu quả, bền vững và tối ưu theo vận động của thị trường.

EPR không chỉ là việc tuân thủ quy định và các mục tiêu tái chế. EPR còn là thay đổi cách tài nguyên được luân chuyển trong nền kinh tế - tạo ra giá trị từ những vật liệu nếu không sẽ trở thành chất thải, khuyến khích đầu tư và đổi mới sáng tạo, đồng thời xây dựng một Việt Nam tuần hoàn và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Ông Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng: Không nên nhìn nhận EPR đơn thuần là một nghĩa vụ tài chính của nhà sản xuất. Đây cần là cơ chế tạo động lực để doanh nghiệp thay đổi cách thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn.

Việt Nam được đánh giá là đã có những bước tiến quan trọng trong thiết lập và triển khai EPR. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này cần tiếp tục được hoàn thiện để hoạt động hiệu quả, minh bạch hơn và tạo động lực mạnh hơn cho thị trường thu gom, tái chế.

Theo định hướng đang được Cục Môi trường dự thảo, các quy định mới sẽ tăng cường vai trò của khối tư nhân trong thực hiện trách nhiệm EPR. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và đưa ra khung thực hiện.

Phân tích cụ thể hơn nội dung này, ông Đỗ Tiến Đoàn - Phó trưởng phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường cho biết: dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đề xuất bãi bỏ hoàn toàn hình thức đóng góp tài chính. Nhà sản xuất, nhập khẩu phải trực tiếp tổ chức thu hồi và tái chế sản phẩm, bao bì thải bỏ hoặc thông qua đơn vị có năng lực thực hiện. Quy định này nhằm tăng tính chủ động và trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu gắn liền với việc tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì thải.

Bên cạnh đó, dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 bổ sung quy định sản phẩm, bao bì thuộc danh mục chịu thuế bảo vệ môi trường sẽ không phải thực hiện trách nhiệm xử lý chất thải. Điều này nhằm tránh chồng chéo nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp với cùng một sản phẩm, bao bì.

Đáng chú ý, dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 mở rộng đối tượng miễn thực hiện trách nhiệm tái chế đối với doanh nghiệp có quy mô nhỏ. Việc bổ sung quy định nhằm tạo điều kiện giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp quy mô nhỏ, bảo đảm việc thực hiện phù hợp với năng lực của doanh nghiệp.

Tăng tính minh bạch, chuyên nghiệp

Từ kinh nghiệm quốc tế và quá trình hỗ trợ tại Việt Nam, đại diện UNDP nhấn mạnh 4 lĩnh vực cần xem xét trong quá trình tiếp tục hoàn thiện và thực thi EPR. Đó là, tăng cường vai trò chủ động của doanh nghiệp; thúc đẩy hình thành các tổ chức trung gian được ủy quyền (PRO) làm trung tâm của hệ thống EPR.

Ngoài ra, từng bước nâng cao mục tiêu tái chế theo mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu và điều kiện thực tế; bảo đảm quá trình chuyển đổi mang tính bao trùm.

Vai trò trung tâm của PRO trong kết nối nhà sản xuất với hệ thống thu gom, phân loại và tái chế, dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đang xem xét bổ sung các yêu cầu cụ thể liên quan đến năng lực tổ chức thu gom, năng lực tài chính, hệ thống quản lý dữ liệu điện tử và hạch toán riêng.

Theo đó, PRO được định hướng là tổ chức được ủy quyền, thay mặt các nhà sản xuất, nhập khẩu chịu trách nhiệm trước pháp luật về tổ chức, điều phối thu hồi, vận chuyển, phân loại và chuyển giao sản phẩm, bao bì cho đơn vị tái chế. Đồng thời, quản lý, xác nhận khối lượng tái chế; thực hiện kê khai, báo cáo và kiểm toán độc lập. Điều này tạo cơ sở pháp lý để các PRO hoạt động chuyên nghiệp, minh bạch và có thể kiểm soát.

Bên cạnh đó, lộ trình điều chỉnh tỷ lệ tái chế bắt buộc theo từng giai đoạn, phù hợp với sự phát triển của năng lực thu gom, công nghệ tái chế và điều kiện thực tiễn. Cách tiếp cận này nhằm tạo tính dự báo giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch đầu tư và thực hiện trách nhiệm tái chế trong dài hạn.

Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp