Trước làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cùng các tiêu chuẩn xanh - số khắt khe, TP HCM đang đứng trước bước ngoặt lịch sử để nâng cấp vị thế từ một trung tâm sản xuất truyền thống thành hạt nhân của hệ sinh thái công nghiệp thông minh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Thành phố hiện không mở rộng không gian công nghiệp theo mô hình truyền thống mà tập trung chuyển dịch sang chiều sâu, các chuyên gia nhìn nhận, nếu không quyết liệt chuyển đổi số, tự động hóa và tích hợp ESG vào chuỗi cung ứng tại các KCN hiện hữu, TP HCM sẽ đối mặt với nguy cơ tụt hậu trong thu hút đầu tư chất lượng cao.

Mô hình truyền thống “chạm trần”

Trên thực tế, sự chuyển dịch cục diện kinh tế toàn cầu cùng các biến động địa chính trị phức tạp tại khu vực Trung Đông đang đặt ra những phép thử nghiêm ngặt đối với hoạt động xuất nhập khẩu, logistics và chuỗi cung ứng nguyên vật liệu của TP HCM.

Phân tích sâu hơn về thực trạng này, ông Nguyễn Trung Tín, Phó Trưởng ban Ban Quản lý các Khu chế xuất và Khu công nghiệp TP HCM (HEPZA), chỉ ra rằng mô hình phát triển công nghiệp truyền thống dựa trên thâm dụng lao động và đất đai đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Quỹ đất công nghiệp phía Nam dần thu hẹp, áp lực hạ tầng đô thị gia tăng và chi phí sản xuất liên tục leo thang đang tạo ra rào cản lớn. Nhà đầu tư quốc tế giờ đây không còn nhìn vào giá thuê đất rẻ mà khắt khe hơn rất nhiều về hạ tầng số, năng lượng xanh và khả năng cung cấp dữ liệu minh bạch.

Đồng quan điểm, PGS TS Trần Đình Thiên - Chuyên gia kinh tế nhận định: TP HCM đang chịu áp lực “chạm trần phát triển” sớm hơn các địa phương khác do mô hình cũ đã khai thác hết dư địa. Nếu không nhanh chóng tái cấu trúc hệ thống hạ tầng công nghiệp theo hướng thông minh, Thành phố sẽ tự đánh mất lợi thế cạnh tranh vào tay các trung tâm sản xuất mới nổi trong khu vực ASEAN.

Dưới góc nhìn quản trị và công nghệ, ông Robert Linh - Giám đốc Vietnam Industry Zone (VIZ), Chuyên gia cao cấp Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (AIST) chia sẻ: Phần lớn các khu công nghiệp hiện hữu vẫn đang đối mặt với tình trạng quản lý phân tán, dữ liệu thiếu đồng bộ và quy trình hành chính còn nhiều tầng nấc. Các hoạt động giám sát môi trường, điều tiết năng lượng hay hạ tầng kỹ thuật đa số vẫn dựa trên phương thức truyền thống, làm gia tăng chi phí vận hành và làm chậm khả năng thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của thị trường.

Những gợi mở chính sách

Để vượt qua các rào cản mang tính hệ thống, các chuyên gia cho rằng, Thành phố cần một tư duy chiến lược mang tính liên kết vùng vững chắc nhằm hình thành hệ sinh thái công nghiệp - logistics - công nghệ cao liên hoàn. Theo đó, định hướng quy hoạch phát triển kinh tế vùng phía Nam đòi hỏi sự phân vai rõ rệt. TP HCM sẽ giữ vai trò trung tâm tài chính, đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và điều hành chuỗi cung ứng toàn vùng.

Song song đó, Thành phố định hướng trở thành trung tâm công nghiệp công nghệ cao, sản xuất thông minh dựa trên trục xanh - số hóa - tuần hoàn; tập trung phát triển kinh tế biển, cụm cảng trung chuyển quốc tế Cái Mép - Thị Vải và năng lượng sạch. Sự kết dính các khu vực này thành một chuỗi cung ứng tích hợp hoàn chỉnh từ nghiên cứu, sản xuất đến logistics và xuất khẩu chính là chìa khóa để thu hút các tập đoàn FDI chiến lược toàn cầu. Việc thúc đẩy thành lập Khu thương mại tự do tại Bà Rịa - Vũng Tàu cũng sẽ tạo động lực cộng hưởng mạnh mẽ, tăng cường khả năng kết nối chuỗi cung ứng cho toàn vùng.

Bình luận về tư duy liên kết này, TS Nguyễn Đình Cung – Chuyên gia kinh tế độc lập, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) khẳng định: Không gian kinh tế của TP HCM không dừng lại ở ranh giới hành chính của Thành phố. Để giải bài toán logistics và tối ưu hóa chuỗi cung ứng, thể chế vùng cần phải đi trước một bước. Sự phân vai và kết nối mạch máu hạ tầng kỹ thuật lẫn hạ tầng số giữa TP HCM, và các địa phương khác trong vùng chính là xung lực cốt lõi giúp phân bổ nguồn lực kinh tế hiệu quả nhất, giảm thiểu chi phí trung gian cho doanh nghiệp.

Về mặt thể chế, cơ hội lớn đang mở ra khi Trung ương định hướng xây dựng và sớm ban hành Luật Đô thị đặc biệt TP HCM, tạo cơ chế vượt trội về phân cấp, phân quyền và quản lý phát triển công nghiệp - đô thị hiện đại. Cùng với việc khai thác hiệu quả Nghị quyết số 98/2023/QH15, Nghị quyết số 260/2025/QH15 và Luật Đầu tư năm 2025, Thành phố cần áp dụng triệt để cơ chế thủ tục đầu tư đặc biệt theo Nghị định số 96/2026/NĐ-CP nhằm cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, rút ngắn đáng kể thời gian triển khai dự án cho nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, hạ tầng pháp lý cần phải đi đôi với các giải pháp hỗ trợ kinh tế thiết thực để khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi số và áp dụng bộ tiêu chí ESG. Các chính sách giảm tối thiểu 30% tiền thuê đất trong 5 năm đầu, hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho dự án xanh, hay các gói vay ưu đãi dài hạn được hỗ trợ lãi suất lên đến 100% thông qua HFIC cần được trợ lực để tiếp cận nhanh chóng.

Hành trình chuyển đổi số và xanh hóa các khu công nghiệp tại TP HCM không còn là một lựa chọn, mà là mệnh lệnh chiến lược để giữ vững vị thế đầu tàu kinh tế. Bằng cách tháo gỡ các nút thắt thể chế thông qua các cơ chế đặc thù, TP HCM đang đứng trước cơ hội lớn để định hình lại bản đồ công nghiệp thế hệ mới.

Khi những chính sách hỗ trợ tài chính thiết thực chạm được tới doanh nghiệp, và một hệ sinh thái xanh - số hoàn chỉnh được vận hành, toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam sẽ không chỉ vượt qua những rào cản hệ thống hiện tại, mà còn tự tin trở thành thỏi nam châm đón đầu làn sóng FDI chất lượng cao trên toàn cầu.

Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp